"Posunąć sze! Posunąć sze! Co znaczy nie można? Sze musi, toż to panowie malarze! Od pana Pruszkowskiego! Uni muszą pojechać!" – krzyczał Jankiel, kierowca autobusu kursującego między Puławami a Kazimierzem, upychajac dwóch młodych „panów studentów” w zatłoczonym pekaesie, a ich bagaże wrzucił na dach. Tak na plenery podróżowali wychowankowie Tadeusza Pruszkowskiego. Nazwisko tego znanego malarza i profesora otwierało w Kazimierzu każde drzwi i z miejsca zjednywało sympatię mieszkańców, a i studenci przepadali za nauczycielem, którego pieszczotliwie zwali Pruszem albo Grubasem.

Czarne msze z Wielkim Mistrzem
„Rubaszny, rozpaczliwie kpiarski, niemal cyniczny, łobuzerski, psujący każdy podniosły nastrój jakimś żartem – był przy tym praktyczny, ceniący dobre rzemiosło, wygodę i zaradność, pełen niefrasobliwej wesołości, radości życia, zapału i ryzykanctwa” – opowiada w swojej książce „Buda na Powiślu” Włodzimierz Bartoszewicz, malarz i uczeń Prusza. Do historii przeszedł wymyślony przez jego mistrza obrządek przyznawania dyplomów. W latach 20. Szkoła Sztuk Pięknych, w której wykładał, nie była jeszcze akademią i nie nadawała tytułów naukowych. Pruszkowski stworzył więc coś, co miało owe naukowe zaszczyty zastąpić – rodzaj średniowiecznej czarnej mszy, pasowania na malarza. „Prusz, którego postać była i tak dość komiczna, ukazywał się zgromadzonym studentom w specjalnym przebraniu, z niesamowitymi oczami (wsadzał sobie gałki oczne z rozciętej gumowej piłki), w stroju wielkiego mistrza. koledzy klęczeli w półkolu, składali przysięgi, podkładali głowy pod ciosy drewnianego miecza, a my wszyscy zgromadzeni w auli, bawiliśmy się wybornie całym widowiskiem” – wspomina rysownik, ilustrator i grafik Antoni Uniechowski.

Uczelnia huczała też o jego rywalizacji z kolegą po fachu, profesorem Karolem Tichym. Po pracowni Prusza krążyły zawsze tabuny modelek, toczyły się ożywione dyskusje. U Tichego zaś, nazywanego starym krasnoludkiem (kroczył po ulicach w pelerynce i angielskiej czapce na głowie), panowała pełna skupienia cisza. Pierwszy kładł nacisk na rysunek i wychwalał klasycyzm, drugi na kolor i był zwolennikiem kubizmu oraz abstrakcjonizmu. Grubas wprowadzał dużo serdeczności i ojcowskiego ciepła, Tichy wzbudzał szacunek swoją erudycją i ogromną wiedzą. W konfrontacji zawsze wygrywał Prusz, bo „nie filozofował, nie prawił morałów, nie idealizował” – tłumaczył Bartoszewicz. „Choć nie ulega wątpliwości, że ten jowialny i lekkomyślny grubas nie miał nawet połowy uduchowienia i głębi umysłowej starego krasnoludka”.

Pędzlem, łokciem i patykiem
Niepokorny był od urodzenia, czyli 5 kwietnia 1888 roku. Przyjaciele wspominali, jak już w szkole potrafił świetnie udawać „kretyna”, „nauczyciele dawali mu spokój i nie odpytywali z lekcji”. Zawsze też rozpierała go energia, trudno mu było wysiedzieć w jednym miejscu.
Rok po tym jak zaczął studia malarskie w pracowni Krzyżanowskiego (1907 r.), wyjechał w podróż do Francji, Szwajcarii i Algierii. Najmilej wspominał Paryż. Raz, bo tam właśnie poznał swoją przyszłą żonę i muzę, Zofię Katarzyńską (pozowała mu do obrazów „Melancholia”, „Kaktusy”, „Madonna”). Dwa, bo krążąc godzinami po galeriach i muzeach, odkrył największą miłość życia – malarstwo mistrzów niderlandzkich, Hugo von der Goesa, Quentina Massysa, Bruegla, Rembrandta i Rubensa.

Gdy po skończeniu studiów zdecydował, że zostanie na uczelni jako wykładowca, niezmordowanie wpajał tę miłość do holenderskiej tradycji swoim studentom, którym poświęcał się bez reszty. W 1928 roku w wywiadzie dla „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” tłumaczył: „Głównym celem moim, o którym zawsze pamiętam ucząc, jest wykształcenie uczniów w rzemiośle malarskim na tyle, aby gdziekolwiek się znajdując, mogli utrzymać się na powierzchni życia i nie potrzebowali liczyć na łaskawość i protekcję ludzi”. Dlatego stawiał na doskonałą znajomość rzemiosła, umiejętność preparowania deski, przygotowywania laserunku i jak najgładszego kładzenia farb. W nietypowo prowadzonej pracowni – bez akademickiej dyscypliny, a raczej w towarzyskiej atmosferze – zmuszał do doskonałego opanowania technik malarskich, bo twierdził, że najwybitniejszym dziełom sztuki zawsze towarzyszy doskonały warsztat. Studenci wspominali, że „kazał malować rzetelnie, szczerze, pracowicie, czasem na wariata, czasem z rozmysłem i wnikliwością, zawsze śmiało i z rozmachem”. Bartoszewicz opowiadał, jak pokazał profesorowi swój obraz naszkicowany węglem. Prusz wziął pędzel i jednym pociągnięciem zamalował połowę płótna. „Trzeba rysować i malować jednocześnie” – skwitował. Kiedy indziej wziął trochę farby na palec i wsmarował w obraz. Przestraszony uczeń zawołał: „To i palcem też można?”. „Mój drogi – odparł na to Prusz – pędzlem, palcem, łokciem, nogą, patykiem, czym chcesz, byle było dobrze. Na malarstwo recepty nie ma”.
A jak malował sam mistrz? Zaczynał od scen historycznych. To po tym, jak towarzystwo artystyczne Nowa Sztuka, które zakładał, uchwaliło w 1915 roku, że wszyscy jego członkowie mają wstąpić do Legionów (Pruszkowski zaciągnął się do 1 pułku ułanów Beliny Prażmowskiego). Potem zasłynął głównie z portretów – żony i znanych osobistości jak Narutowicz, Piłsudski, Żeromski.