Całe zamieszanie – można by rzec – przez jednego malarza pokojowego o nazwisku Hitler. Gdyby nie on Jankiel Adler zostałby najpewniej jednym z najbardziej znanych niemieckich malarzy XX wieku. Nic z tego nie wyszło – Adler zbytnio czuł się Żydem, Hitler za bardzo tej nacji nienawidził. Ustąpił słabszy: artysta opuścił Trzecią Rzeszę i do końca życia nie chciał słyszeć o powrocie. Nim jednak to uczynił, przysłużył się dwóm skrajnym sprawom: rozwojowi awangardowej sztuki w Niemczech i hitlerowskiej propagandzie, która owe wynalazki piętnowała. W tej drugiej rzecz jasna nie miał nic do powiedzenia, bo po prostu użyto jego obrazów. Paradoksalnie malarstwo Jankiela Adlera było najbardziej oglądane właśnie wtedy, gdy na ulicach miast i miasteczek szalały antysemickie bojówki SA.

Podejrzany cudzoziemiec
„Wystawa wprowadza nas w dziedziny teatru, rewii, muzyki i malarstwa, w którym wyżywały się bez przeszkód do 1933 roku azjatyckie instynkty tak zwanych artystów” – to słowo wstępne z wystawy „Das ewige Jude” (Wieczny Żyd), pokazanej przy Deutsches Museum w Monachium. Na ścianach oczywiście – między innymi – prace Jankiela Adlera. Kolejna ekspozycja, tym razem w Mannheim. Temat: sztuka kultury bolszewickiej. Wśród eksponatów płótna Adlera obok obrazów Chagalla i Dereina. Wreszcie niesławna wystawa „Entartete Kunst”, na której zgromadzono wszystko, co reprezentowało „wykolejoną” myśl artystyczną. Obrazów Jankiela i tam nie mogło zabraknąć. On sam wtedy już dawno czmychnął do Francji.
Zanim to się stało, zdążył całkiem dobrze zadomowić się w Niemczech. Pochodził z Tuszyna koło Łodzi, był ósmym dzieckiem żydowskiego kupca Eliasza Adlera. W młodości mieszkał w Belgradzie, gdzie uczył się zawodu grawera. Dużo podróżował po Bałkanach, aż wreszcie trafił do Barmen (obecnie Wuppertal) w Niemczech, do swojego rodzeństwa. Trwała I wojna światowa, gdy rozpoczynał naukę w szkole artystycznej. Kolega ze szkolnej ławy tak go wspominał: „był co najmniej podejrzanym cudzoziemcem, który co tydzień meldować się musiał na policji, mówił łamanym niemieckim i był świadomym Żydem”. Przez następne lata z tej charakterystyki zmieniło się niewiele – być może tylko tyle, że opanował biegle niemiecki. Kluczowa pozostawała świadomość pochodzenia. Parę lat później w wywiadzie dla pisma „Literarisze Bleter” stwierdził, że „mało mamy artystów żydowskich” i wymienił pięciu, między innymi Marca Chagalla, Marka Szwarca i siebie.
Pewne zadufanie i wiara w możliwości wynikały bez wątpienia i z młodego wieku malarza, i z głębokiego zaangażowania ideologicznego. „Dążę do tego, aby sztuka stała się wartością pozytywną, codzienną i sama przez się zrozumiałą” – mówił w tym samym wywiadzie. Na koniec stwierdził jeszcze, że „widzi konieczność walki klasowej” i uznaje za ważne powstawanie osad żydowskich w Związku Radzieckim. Owa mieszanka niewątpliwego talentu malarskiego i politycznych fascynacji doprowadziła do powstania założonej przez Adlera, Mojżesza Brodersona i Marka Szwarca grupy Jung Jidysz.
Rzecz działa się w Łodzi, Adler miał już za sobą artystyczny romans z awangardową grupą niemiecką Junge Rheinland. Przyjaciele organizowali wystawy, wydawali pismo artystyczno-literackie, pisali manifesty.